📘 प्रश्न 1 : अपठित गद्यांश
📖 गद्यांश (जैसा पेपर में है – भाव वही)
प्रातःकालः अतीव मनोहरः भवति। यदा सूर्यः उदेति तदा अन्धकारः दूरं गच्छति। सर्वत्र प्रकाशः एव प्रकाशः भवति। पक्षिणः यत्र-तत्र भ्रमन्ति मधुरं मधुरं गीतं गायन्ति। सरोवरे कमलानि विकसन्ति। तेषु भ्रमराः सानन्दं विचरन्ति। शीतलः वायुः वहति। सम्पूर्णं वातावरणं रमणीयं भवति। जनाः प्रातःकाले भ्रमणं कुर्वन्ति। अनेके बालाः अपि वाटिकायां क्रीडन्ति। एतादृशः प्रातःकालः सर्वेषां मनः हर्षं जनयति।
✍️ (A) एकपदेन उत्तर लिखिए
(i) प्रातःकालः कीदृशः भवति ?
👉 उत्तर: मनोहरः
(ii) भ्रमणशीला: पक्षिणः कुत्र भ्रमन्ति ?
👉 उत्तर: यत्र-तत्र
(iii) सर्वे जनाः केषु संलग्नाः भवन्ति ?
👉 उत्तर: भ्रमणे
(iv) सम्पूर्णं वातावरणं कीदृशं भवति ?
👉 उत्तर: रमणीयम्
✍️ (B) पूर्णवाक्येन उत्तर लिखिए
(i) का जनान् स्वकार्यस्य पथे पाथेयति ?
👉 उत्तर: प्रातःकालः जनान् स्वकार्यस्य पथे पाथेयति।
✍️ (C) यथानिर्देशं उत्तर लिखिए (सही विकल्प चुनिए)
(i) “जनाः वाटिकायां भ्रमन्ति” अत्र कर्तृपदं किम् अस्ति ?
(अ) भ्रमन्ति (ब) जनाः (स) संलग्नाः (द) वाटिकायाम्
👉 उत्तर: (ब) जनाः
(ii) “सर्वत्र प्रकाशः एव प्रकाशः भवति” अत्र अव्ययपदं किम् अस्ति ?
(अ) भवति (ब) एव (स) सर्वत्र (द) प्रकाशः
👉 उत्तर: (स) सर्वत्र
(iii) “शीतलः वायुः” पदयोः विशेषणपदं किम् अस्ति ?
(अ) शीतलः (ब) वायुः (स) सर्वत्र (द) अस्ति
👉 उत्तर: (अ) शीतलः
(iv) “तेषु भ्रमराः सानन्दं विचरन्ति” अत्र क्रियापदं किम् अस्ति ?
(अ) भ्रमराः (ब) तेषु (स) सानन्दं (द) विचरन्ति
👉 उत्तर: (द) विचरन्ति
📘 प्रश्न 2 : अपठित गद्यांश
📖 गद्यांश
एकदा दश बालकाः सायं नदीम् आगच्छन्। ते नदीजले चित्रम् अकुर्वन्। ततः ते तीरे पारं गताः। तत्र तेण नामकः अपश्यत् – अपि सः बालकः नदीं उत्तीर्णः। तदा सर्वे बालकाः सानन्दं अगच्छन् – एकः, द्वौ, त्रीणि, चत्वारि, पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव, दश। सः आत्मानं न अगणयत्। अतः सः अवदत् – अरे वयं नव एव स्मः! मे मित्राः नास्ति इत्युक्त्वा सः रुदितुम् आरब्धवान्। ततः अन्यः बालकः तं अवदत् – त्वम् अपि अत्र असि। अतः ते निर्भयाः अभवन् तथा हृष्टाः। ते विष्णुं तस्मै धन्यतां अर्पयन्।
✍️ एकपदेन उत्तर लिखिए
(क) कति बालकाः सायं नदीम् आगच्छन् ?
👉 उत्तर: दश
(ख) ते नदीजले किम् अकुर्वन् ?
👉 उत्तर: चित्रम्
(ग) दश बालकाः सायं कुत्र आगच्छन् ?
👉 उत्तर: नदीम्
(घ) सः किमर्थं रुदितुम् आरब्धवान् ?
👉 उत्तर: स्वयं न अगणयत्
📘 प्रश्न 3 : अपठित गद्यांश (संवाद)
📖 गद्यांश
दीपः – कोऽसि भवान् महोदयः? कृपया सूचयतु।
अध्यापकः – अण्डमानदीपे सेल्युलर इति कारागारम् अस्ति। अस्य कारागारस्य अपरं नाम “कालापानी” इति अस्ति।
सुधीरः – साधु! आर्य! अस्य कः अभिप्रायः?
सुरेखा – कालापानी इति शब्दः श्रुत्वा एव भीतिः भवति।
अध्यापकः – सत्यमेव। भारतस्य स्वातन्त्र्ययुद्धकाले आङ्ग्लिककारिणा ब्रिटिशैः निर्मितं त्रिलोकप्रसिद्धं एतत् कारागारम्। अत्र महान् देशभक्ताः स्वातन्त्र्यार्थं साकारम् मानवैः रक्षणार्थं च रक्षिणी यावत् कष्टानि सहन्ते स्म।
सुधीरः – अहो! धन्याः ते स्वातन्त्र्यवीराः। तेभ्यः वन्दनम् एव च स्नेहं ददामि।
सुरेखा – आचार्य! एतत् स्थानं एतर्को संस्थानम् वैश्विकसम्पदः सूचीम् अपि संरक्षितम्।
✍️ I. एकपदेन उत्तर लिखिए
(क) कुत्र सेल्युलर इति कारागारम् अस्ति?
👉 उत्तर: अण्डमानदीपे
(ख) कारागारस्य अपरं नाम किम् अस्ति?
👉 उत्तर: कालापानी
(ग) महान् देशभक्ताः कः आसन्?
👉 उत्तर: स्वातन्त्र्यवीराः
(घ) एतत् कारागारं केन निर्मितम्?
👉 उत्तर: ब्रिटिशैः
✍️ II. पूर्णवाक्येन उत्तर लिखिए
(क) स्वातन्त्र्यार्थं साकारं मानवैः रक्षणार्थं च रक्षिणी यावत् कष्टानि सहन्ते स्म?
👉 उत्तर: स्वातन्त्र्यवीराः स्वातन्त्र्यार्थं साकारं मानवैः रक्षणार्थं च रक्षिणी यावत् कष्टानि सहन्ते स्म।
📘 प्रश्न 4 : अपठित पद्यांश
📖 पद्यांश
यत्र क्रियावान् पुरुषः स विधत्ते
शरीरमात्रं खलु धर्मसाधनम्।
शीलं नृणां भूषणम्
सुखानि कष्टे विदधाति सुमनाः।
हिंसा मनोहरं च दुर्दिनं व्रज
मा शुचः दैवेन वचः॥
✍️ I. एकपदेन उत्तर लिखिए
(क) कीदृशं वचः मा ब्रूहि?
👉 उत्तर: दुर्दिनम्
(ख) श्रेष्ठ आभूषणं किम् अस्ति?
👉 उत्तर: शीलम्
(ग) कीदृशः पुरुषः विद्वान् भवति?
👉 उत्तर: क्रियावान्
(घ) अधर्मसाधनं किम् अस्ति?
👉 उत्तर: शरीरम्
✍️ II. पूर्णवाक्येन उत्तर लिखिए
(क) कीदृशं वचः दुर्दिनम् अस्ति?
👉 उत्तर: दुर्दिनं वचः दुःखदं भवति।
✅ प्रश्न 5 : चित्र वर्णन (संस्कृत में)
निर्देश: चित्र देखकर दिए गए शब्दों (शिक्षक, गुरुकुल, गुरु, छात्र, वातावरण) की सहायता से वाक्य पूरे करो।
i) चित्रम् अस्ति।
👉 उत्तर: सुन्दरम् चित्रम् अस्ति।
ii) सप्त ________ पठन्ति।
👉 उत्तर: सप्त छात्राः पठन्ति।
iii) ________ गुरुकुले अस्ति।
👉 उत्तर: गुरुः गुरुकुले अस्ति।
iv) अत्र ________ शिक्षयति।
👉 उत्तर: अत्र गुरुः शिक्षयति।
v) शिक्षकः ________ भवति।
👉 उत्तर: शिक्षकः मार्गदर्शकः भवति।
✅ प्रश्न 6 : मंजूषा से शब्द चुनकर वाक्य पूरे करो
(लिखति, पश्यति, गच्छामि, चलति, पठति)
i) रामः लेखं लिखति।
ii) अहं गृहं गच्छामि।
iii) आर्या पुस्तकं पठति।
iv) त्वं चलसि → त्वं चलति (यहाँ सही रूप: चलसि, पर मंजूषा अनुसार)
👉 वाक्य: त्वं चलसि।
v) राजा शनैः शनैः चलति।
✅ प्रश्न 7 : उदाहरणानुसार लट्-लकार (वर्तमान काल) में बदलो
यथा – पश्यति → पश्यति (already present)
(क) उद्यानसिंहः कीटं आदति।
(ख) अहं तद् सर्वं आशयामि।
(ग) बालकः कुत्सितम् अकरोत् → लट् में: करोति।
✅ प्रश्न 8 : समानार्थक शब्द लिखो
(मंजूषा: शीलम्, आहारः, अग्निः)
(क) धनम् — आहारः
(ख) आचरणम् — शीलम्
(ग) प्रभम् — अग्निः
✅ प्रश्न 9 : वाक्येषु अङ्कानां स्थाने संख्यावाचक शब्द लिखो
(क) (1) एका पाठशाला अस्ति। (एक/एका/एकम्)
👉 उत्तर: एका
(ख) (3) त्रयः अध्यापकाः सन्ति। (त्रयः/त्रिसः/त्रीणि)
👉 उत्तर: त्रयः
(ग) कक्षायां (20) विंशतिः छात्राः सन्ति। (एकोन/विंशतिः/एकविंशतिः)
👉 उत्तर: विंशतिः
Bilkul 😊
Is page (Q.10 se Q.15) ke bhi saare answers main साफ-साफ लिखकर दे रही हूँ, ताकि आप सीधे students को लिखवा सको।
✅ प्रश्न 10 : पदानि चिनुत – विशेषणानि लिखिए
(शब्द: शीतलया, गुरुकुलम्, गृहे)
(क) तुलेन — शीतलया
(ख) पवित्रे — गुरुकुलम्
(ग) रत्नानि — गृहे
✅ प्रश्न 11 : रेखांकित पदानि आधार्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु
(क) शीलं परं भूषणम्।
👉 प्रश्न: किं परं भूषणम्?
(ख) मनुष्यः पृथिव्यां चलन् अस्ति।
👉 प्रश्न: कः पृथिव्यां चलन् अस्ति?
(ग) गणितं लिखितं वयं न महत्त्वपूर्णम्।
👉 प्रश्न: किं न महत्त्वपूर्णम्?
✅ प्रश्न 12 : रेखांकित पदस्य विपरीतं लिखत (यथा– ……)
(क) माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः।
👉 विपरीतम्: पिता
(ख) गुणाः पूज्यास्तु गणितं न लिखं न वचः।
👉 विपरीतम्: दोषाः
(ग) सुखानि कृतो विद्या कृतो विद्वानः सुखम्।
👉 विपरीतम्: दुःखानि
(घ) धारणं काष्ठे विद्या अर्थं न साधये।
👉 विपरीतम्: त्यागः / अधारणम् (पाठ्यक्रम अनुसार “त्यागः” लिख सकते हो)
✅ प्रश्न 13 : संधि कीजिए
(क) नदी + ईशः = नदीशः
(ख) अर्थ + अलङ्कारः = अर्थालङ्कारः
(ग) देव + अग्निः = देवाग्निः
(घ) मनु + उदयः = मनूदयः
✅ प्रश्न 14 : हिन्दी / प्रांतीय / आङ्ग्ल भाषा में अनुवाद कीजिए
(क) सा राधा नगरं आगच्छति।
👉 वह राधा नगर आती है।
(ख) विनयः वृक्षात् पुष्पाणि चिनोति।
👉 विनय पेड़ से फूल तोड़ता है।
(ग) संदीपः कार्यालयं गच्छति।
👉 संदीप कार्यालय जाता है।
(घ) भगीनी दुग्धं वाहने स्थापयति।
👉 बहन दूध गाड़ी में रखती है।
✅ प्रश्न 15 : ‘क’ स्तम्भ को ‘ख’ स्तम्भ से मिलाइए
(क) एवं न अभिवदेत् तत् — दुर्लभम्
(ख) आचरणं धर्मसाधनम् — गुणाः
(ग) हितकारं मनोहरं च वचः — शरीरम्
(घ) पूजनीयम् — गुरवः
